40TERMİN
Sİ lüğəti. Azərbaycan dilində.
Süni intellektin ən çox rast gəlinən sözləri, sadə dildə izah edilir. Tanımadığın söz görəndə buraya bax, çatışmayan terminləri isə Discord-da təklif et.
40 / 40 termin
A
Açıq mənbə
Open Source / Open Weights
ModellərKodu və ya model çəkilərinin hamıya açıq olması. Yükləyib öz kompüterində işlədə və dəyişdirə bilərsən. Lisenziya şərtlərinə mütləq bax.
Axtarışla gücləndirilmiş generasiya
RAG (Retrieval-Augmented Generation)
PraktikaModel cavab verməzdən əvvəl sənin sənədlərindən uyğun parçaları tapıb promptun içinə qoyur. Halüsinasiyanı azaldır.
Alqoritm
Algorithm
ƏsaslarBir məsələni həll etmək üçün addım-addım təlimat. Reseptə bənzəyir: eyni addımlar eyni nəticəni verir.
API
API
PraktikaProqramların bir-biri ilə danışması üçün interfeys. Sİ modelini öz tətbiqinə qoşmaq üçün onun API-sindən istifadə edirsən.
Avtomatlaşdırma
Automation
PraktikaTəkrarlanan işləri proqramla və ya Sİ ilə insansız yerinə yetirmək: hesabatlar, cavablar, fayl emalı.
B
Benchmark
Benchmark
ModellərModelləri eyni şərtlərdə müqayisə etmək üçün standart test dəsti. Nəticə faydalıdır, amma real işdə performansı tam göstərmir.
Böyük dil modeli (BDM)
Large Language Model (LLM)
ModellərÇox böyük mətn həcmi üzərində təlim keçmiş, mətni anlayan və yaradan model. Söhbət köməkçilərinin əsasını təşkil edir.
D
Dərin öyrənmə
Deep Learning
ƏsaslarÇoxqatlı neyron şəbəkələrindən istifadə edən maşın öyrənməsi növü. Təsvir, səs və mətn tanımada ən güclü yanaşmadır.
Diffuziya modeli
Diffusion Model
ModellərTəsadüfi səs-küydən başlayıb addım-addım şəkil yaradan model növü. Şəkil generatorlarında geniş istifadə olunur.
E
Embedding
Embedding
PraktikaMətni və ya şəkli mənasına görə ədədlər siyahısına çevirmə. Mənaca yaxın şeylər bir-birinə yaxın düşür, bu da mənaya görə axtarışa imkan verir.
F
Fikir zənciri
Chain of Thought
PromptModeldən cavabdan əvvəl addım-addım düşünməsini istəmək. Mürəkkəb məntiq və hesab məsələlərində nəticəni yaxşılaşdırır.
G
Generativ Sİ
Generative AI
ƏsaslarYeni məzmun yaradan Sİ: mətn, şəkil, səs, video və ya kod. Mövcud olanı yalnız təsnif etmir, yenisini istehsal edir.
GPU
GPU
PraktikaParalel hesablamada güclü prosessor. Modellərin təlimində və işlədilməsində əsas avadanlıqdır.
H
Halüsinasiya
Hallucination
Etika və təhlükəsizlikModelin inamla, amma yanlış və ya uydurma məlumat verməsi. Vacib faktları, rəqəmləri və mənbələri həmişə yoxla.
Həddindən artıq uyğunlaşma
Overfitting
Etika və təhlükəsizlikModelin təlim nümunələrini əzbərləyib yeni verilənlərdə pis işləməsi. Təlimdə yaxşı, real həyatda zəif nəticə verir.
İ
İncə tənzimləmə
Fine-tuning
PraktikaHazır modeli öz verilənlərinlə əlavə öyrətmək ki, konkret üslub və ya sahədə daha yaxşı işləsin.
İnferens
Inference
PraktikaHazır modelin yeni giriş üçün cavab hazırlaması. Hər dəfə söhbət edəndə baş verən budur.
K
Kompüter görməsi
Computer Vision
ƏsaslarMaşınların şəkil və videolardan məlumat çıxarması: obyektləri tanımaq, mətni oxumaq, səhnəni təsvir etmək.
Kontekst pəncərəsi
Context Window
ModellərModelin bir anda nəzərə ala bildiyi mətn həcmi (tokenlərlə). Aşıldıqda söhbətin əvvəlindəki hissələr unudula bilər.
Q
Qərəz
Bias
Etika və təhlükəsizlikTəlim verilənlərindəki qərəzin modelin nəticələrinə keçməsi və bəzi qruplara qarşı ədalətsiz davranışa yol açması.
M
Maşın öyrənməsi
Machine Learning
ƏsaslarProqrama hər qaydanı əl ilə yazmaq əvəzinə, nümunələr (verilənlər) göstərmək və onun özünün qanunauyğunluq tapmasına imkan vermək.
Məxfilik
Privacy
Etika və təhlükəsizlikSİ-yə yazdıqların hamısı gizli qalmaya bilər. Parol, API açarı və şəxsi məlumatları sorğulara yazma.
Model
Model
ModellərTəlim nəticəsində alınan “öyrənilmiş” proqram: giriş qəbul edir, nəticə verir.
Multimodal model
Multimodal Model
ModellərYalnız mətnlə deyil, şəkil, səs və video ilə də işləyən model.
N
Neyron şəbəkəsi
Neural Network
Əsaslarİnsan beynindən ilhamlanan, bir-birinə bağlı süni “neyronlar” qatlarından ibarət riyazi model.
Nümunələrlə prompt
Few-shot Prompting
PromptPromptun içinə bir neçə nümunə qoymaq ki, model istədiyin format və üslubu başa düşsün.
P
Parametr
Parameter
ModellərModelin təlim zamanı öyrəndiyi ədədi dəyərlər: onun “bilik”inin saxlandığı yer. Böyük modellərdə milyardlarla parametr olur.
Prompt
Prompt
PromptModelə verdiyin təlimat və ya sual. Nə qədər aydın yazsan, cavab o qədər yaxşı olar.
Prompt injection
Prompt Injection
Etika və təhlükəsizlikMətnin içinə gizlədilmiş təlimatla modeli aldadıb istənilməyən iş gördürmək. Xarici mətnlərlə işləyən agentlər üçün əsas risklərdən biridir.
Prompt mühəndisliyi
Prompt Engineering
PromptDaha yaxşı cavab almaq üçün promptu düzgün qurmaq: rol, kontekst, məqsəd, format və nümunə göstərmək.
S
Sİ agenti
AI Agent
PraktikaMəqsəd verildikdə plan qurub alətlərdən (axtarış, kod, API) istifadə edərək işi addım-addım özü görən Sİ sistemi.
Sİ etikası
AI Ethics
Etika və təhlükəsizlikSİ-nin məsuliyyətli, ədalətli, şəffaf və təhlükəsiz istifadəsi ilə bağlı prinsiplər toplusu.
Sistem promptu
System Prompt
PromptModelin davranışını, tonunu və qaydalarını əvvəlcədən təyin edən əsas təlimat. Adətən istifadəçi görmür.
Süni intellekt (Sİ)
Artificial Intelligence
ƏsaslarMaşınların adətən insan zəkası tələb edən işləri (anlamaq, öyrənmək, qərar vermək) görməsini təmin edən texnologiyalar toplusu.
T
Temperatur
Temperature
PromptCavabların nə qədər təsadüfi olduğunu tənzimləyən parametr. Aşağı dəyər sabit və dəqiq, yüksək dəyər daha müxtəlif nəticə verir.
Təbii dil emalı
NLP (Natural Language Processing)
ƏsaslarKompüterlərin insan dilini anlaması və yaratması. Azərbaycan dili kimi nisbətən az resursu olan dillər üçün xüsusilə vacib sahədir.
Təlim
Training
PraktikaModelin verilənlər üzərində parametrlərini tənzimləyərək öyrənmə prosesi. Böyük modellər üçün çox baha başa gəlir.
Token
Token
ModellərModelin mətni oxuduğu kiçik parça: söz, söz hissəsi və ya durğu işarəsi. Limitlər və qiymət çox vaxt tokenlə ölçülür.
V
Verilənlər dəsti
Dataset
ƏsaslarModeli öyrətmək və ya sınamaq üçün toplanmış nümunələr toplusu: mətnlər, şəkillər, cədvəllər.
Verilənlər elmi
Data Science
ƏsaslarVerilənlərdən məna çıxarmaq üçün statistika, proqramlaşdırma və sahə biliyini birləşdirən fənn.